Życie Kalmana Segala

Kalman Segal był poetą, prozaikiem, publicystą i dziennikarzem radiowym. Urodził się 29 grudnia 1917 roku w Sanoku, w tradycyjnej rodzinie żydowskiej. Był synem Lejba Segala i Ity Manaster. Jego rodzice posiadali gospodarstwo rolne w żydowskiej dzielnicy na przedmieściach Sanoka. Dziadek prowadził karczmę we wsi Trepcza. 

 

Magdalena Ruta
Kalman Segal – życie i dzieło. Wprowadzenie
 

Biografia i twórczość

Z zachowanych dokumentów[1] wynika, że w 1931 roku ukończył VII klasę w Publicznej Szkole Powszechnej im. Władysława Jagiełły w Sanoku. W roku 1932 został przyjęty do IV klasy humanistycznej Gimnazjum Męskiego im. Królowej Zofii w tym samym mieście. Naukę w szkole średniej przerwał w połowie klasy VI (rok szkolny 1934/35), prawdopodobnie z powodu trudnych warunków materialnych. Segal wspomina w wywiadach, że później pracował w gospodarstwie ojca, w fabryce octu, podawał cegły na budowie, był komiwojażerem. Jakiś czas spędził w Wilnie, pracując jako nauczyciel domowy. W tym czasie związany był z młodzieżowym ruchem komunistycznym.

 Po wybuchu wojny przedostał się przez granicę na Sanie do ZSRR, gdzie został aresztowany i zesłany na Kolymę[2]. Na zesłaniu w ZSRR byli też jego rodzice, ojciec prawdopodobnie tam zmarł[3]. Do Polski Segal powrócił w 1946 roku[4]. W latach 1946-1947 przebywał w obozie dla uchodźców żydowskich w Linzu, w Austrii, gdzie debiutował jako literat w jidyszowych czasopismach „Ojfgang” i „Unterwegns”. Po śmierci matki[5] wrócił do Polski i zamieszkał w Sosnowcu, Chorzowie, a potem w Katowicach[6]. Początkowo pracował jako nauczyciel w domu sierot żydowskich, jako księgowy[7], a od 1952 roku zatrudniony był w redakcji Polskiego Radia w Katowicach[8]. Do roku 1969 tworzył tam słuchowiska, adaptacje, reportaże, a także programy w jidysz dla zagranicy. W roku 1952 Segal został członkiem kandydatem, a w roku 1956 członkiem rzeczywistym Związku Literatów Polskich. W 1970 roku skreślono go z listy członków ZLP uchwałą ZG ZLP z powodu wyjazdu za granicę.

 Materiały dostępne w warszawskim oddziale ZLP świadczą o trudnej sytuacji materialnej i złym stanie zdrowia pisarza. W latach 1951 - 1969 osiemnaście razy prosił o przyznanie stypendium twórczego i sześć razy o zapomogę socjalną ze względu na nękające go choroby (gruźlica, trzy zawały serca).


Fot. archiwum rodzinne

W 1968 roku jego żona Eugenia (z domu Ordower) wraz z córkami Aleksandrą (ur. ok. 1955) i Itą (ur. ok. 1957) wyjechała na stałe do USA. Mieszkała tam aż do śmierci w 1999 roku. Córki nadal pozostają w Stanach Zjednoczonych. Kalman Segal emigrował do Izraela w roku 1969. Mieszkał jakiś czas w Hajfie, a na stałe osiadł w Jerozolimie. Od 1970 roku pracował w sekcji jidysz radia Kol Israel. Po wyjeździe z Polski publikował głównie utwory w języku jidysz, sporadycznie pisał też po polsku dla polskojęzycznej prasy izraelskiej. Po polsku napisał również swoją ostatnią, niepublikowaną powieść o zagładzie borysławskich Żydów[9]. Pisarz zmarł w Jerozolimie 18 maja 1980 roku na zawał serca.

Kalman Segal publikował utwory prozatorskie w języku polskim i jidysz, a także poezję w jidysz. Drukował również felietony w prasie polskiej i żydowskiej, był autorem adaptacji i słuchowisk radiowych, oraz tłumaczem literatury jidysz. W sumie opublikował 4 tomy poezji i 6 tomów prozy w jidysz[10], a także 18 tomów prozy w języku polskim. Ponadto w Izraelu wyszły 3 tomy jego opowiadań w tłumaczeniu na hebrajski. Za swoją twórczość otrzymał w 1958 roku nagrodę literacką miasta Katowic, a w 1959 wyróżnienie prezesa Komitetu ds. Radia i Telewizji za twórczość radiową oraz Złoty Krzyż Zasługi. W 1963 roku został odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. W Izraelu uhonorowano jego dorobek nagrodą Hurwic Literatur-Fond, przyznaną mu w roku 1980 przez Jidisze Kultur Gezelszaft w Jerozolimie.


Wychowany w rodzinie żydowskiej, wykształcony w polskim gimnazjum humanistycznym, Kalman Segal był pisarzem dwujęzycznym, żyjącym na pograniczu dwóch, a nawet trzech kultur oraz w dwóch ojczyznach. Koleje jego losów - losów człowieka, który swą młodość spędził przy wyrębie syberyjskiej tajgi, a w latach dojrzałych musiał na nowo układać życie na emigracji - znajdują odbicie w twórczości. W opowiadaniu Jecjes Pojln (Exodus z Polski) Segal pisze:


„W jaki sposób zdobywa się nową ojczyznę? Nie jest to przecież to samo, co zdobycie nowej pary spodni, nowego krawata czy nowego plecaka. (…) Oczywiście, dla Żyda, który zdecydował się wyjechać do Izraela, był to problem innej natury. Przyjeżdżaliśmy przecież nie do nowej ojczyzny, lecz do starego kraju (…), w którym mój pradziad – włóczęga, wiejski Żyd o zwyczajach nomadów, jak Beduin wędrował przez pustynię (…). A gdy się jedzie do dziadka, jedzie się do domu. Czyż nie tak?”[11]


Fot. archiwum rodzinne

Opuszczając Polskę w 1939 roku Segal zapewne nie przypuszczał, że wojna oddzieli go w sposób nieodwracalny od pierwszej ojczyzny, jaką była kraina dzieciństwa spędzonego w sztetl u podnóża Karpat. Wracając w 1946 roku z zesłania, zastaje nową rzeczywistość - nową pod każdym względem. W Polsce panuje komunizm, nie ma już tradycyjnego żydowskiego świata, po pogromie kieleckim w kręgach ocalonych narasta atmosfera strachu.

 W opublikowanych w Polsce zbiorach poezji pojawia się zapowiedź tematyki, która powraca niemal w całej twórczości pisarza. Są to wspomnienia z dzieciństwa, echa przeżyć wojennych oraz próba ułożenia sobie życia na ruinach żydowskiego świata. Segal wydał w sumie cztery tomy wierszy. Trzy pierwsze otwierały jego twórczość literacką, czwarty - rodzaj podsumowania drogi artystycznej - został opublikowany u schyłku życia, na emigracji w Izraelu. Poezję uprawiał jedynie w jidysz.

Wątki autobiograficzne oraz obrazki z życia miasteczka na polsko-żydowsko-ukraińskim pograniczu kulturowym są również głównym tematem jego pierwszej polskiej książki pt. Opowiadania z zabitego miasteczka. W powieści Kochankowie w Sodomie, czy w opowiadaniach z tomów Miłość o zmierzchu, Dolina zielonej pszenicy, Przygoda w miasteczku Segal próbuje wskrzesić świat swojego dzieciństwa, opiewa urodę sanockiej ziemi, ożywia wspomnienie zamordowanego żydowskiego narodu. W wielu opowiadaniach i powieściach pojawiają się te same postaci. Żydowska młodzież, starcy, biedacy, bogobojni mędrcy czy sympatyczni dziwacy z małego żydowskiego miasteczka nad Sanem są tematem, który wciąż jest obecny w twórczości Segala. Ten nurt spotkał się z największym uznaniem recenzentów. Krytykowano natomiast socrealistyczny schematyzm niektórych wierszy i utworów prozatorskich (m. in. powieść Ludzie z jamy, zbiór reportaży Nad dziwną rzeką Sambation).


Fot. archiwum rodzinne

Zakorzenienie Segala w dwóch światach, w dwóch kulturach przejawia się nie tylko w dwóch nurtach tematycznych (opowiadania o życiu sztetl oraz opowiadania, których akcja rozgrywa się we współczesnej Polsce). To także równoległa twórczość w dwóch językach, tworzył bowiem dla dwóch kręgów odbiorców - dla czytelników żydowskich i dla czytelników polskich. Wiele polskich opowiadań oraz niektóre powieści mają swoją wersję w jidysz. Dwukulturowość Segala można dostrzec także w warstwie językowej. Jego jidysz nasycony jest polonizmami i polskimi zwrotami idiomatycznymi. Również do polszczyzny Segala przeniknęły przysłowia żydowskie, a stylistyka pozostaje czasami pod wpływem jidysz.


Ramy kształtowania osobowości twórczej Kalmana Segala stanowią z jednej strony multilingwizm społeczności żydowskiej, a z drugiej sytuacja, w jaką uwikłany był młody inteligent pochodzenia żydowskiego. Wątkiem, który często pojawia się w utworach Segala, jest motyw komunistycznej inicjacji młodych Żydów, wzrastających w zamkniętym, ubogim środowisku sztetl. Komunizm jest dla nich szansą wyjścia poza getto, daje im wiarę w możliwość zbudowania lepszego świata (por. powieść Ziemia jest dla wszystkich, opowiadanie Pomarańcze, reportaż Nad dziwną rzeką Sambation).

 Przyjaciele z redakcji katowickiego radia wspominają[12] pisarza jako człowieka niezwykle łagodnego, mędrca, któremu życie objawiło tajemnice ludzkiej natury, co zaowocowało wyrozumiałością i tolerancją, serdecznym stosunkiem do ludzi. Być może młodzieńcza wiara w możliwość zbudowania idealnego świata (komunizm) oraz znajomość ludzkiej słabości (pobyt w łagrze) wpłynęły na przekonanie o celowości pracy nad udoskonaleniem natury człowieka. W wywiadach prasowych, w felietonach oraz w wystąpieniach radiowych Segal podkreślał, że celem literatury jest wychowanie do lepszego świata, a także przywrócenie wiary w ludzką godność. Poezja powinna być drogowskazem, sumieniem i pociechą człowieka, orężem walki o to, co piękne i dobre. Za najważniejszą wartość literatury pisarz uważał jej walory dydaktyczne. Jej zadaniem jest przeobrażać ludzką duszę, torować drogę najlepszym ideałom, a przez to wpływać na rozwój świata. Literatura powinna pokazać ludziom, że życie jest piękne, a człowiek jest dobry.

W wielu utworach pisarz podejmuje problematykę moralno-psychologiczną, odsłania sprzeczności ludzkiej natury (np. w cyklach miniatur pt. Kij i kadzidło, Rzeczy ludzkie, Dziewczyna z Sorrento, w opowiadaniach z tomu Ulepiony z gliny, Dolina zielonej pszenicy, Świat pełen racji czy w powieści Morderca musi umrzeć). Krytycy dostrzegali refleksyjność prozy Segala, zarzucając mu jednocześnie, że nie potrafi uwolnić się od sentymentalizmu, a głoszone w utworach prawdy są często oczywiste i banalne.


Recepcja twórczości Kalmana Segala w Polsce i w Izraelu[13]

W latach 1952 - 1969 Segal wydał 18 tomów prozy w języku polskim, 3 tomy poezji i 4 tomy prozy w jidysz. Poza tym sporo publikował w prasie polskiej i żydowskiej. Mimo dużego dorobku literackiego krytyka poświęciła mu stosunkowo niewiele uwagi.


Bardzo dobrym przyjęciem polskich krytyków cieszyły się opowiadania o tematyce żydowskiej z tomów Opowiadania z zabitego miasteczka oraz Ulepiony z gliny, kreacja artystyczna obrazu Zachodnich Niemiec - Morderca musi umrzeć, zbiór opowiadań (w tym również o tematyce żydowskiej) Przygoda w miasteczku, powieść o żydowskim sztetl - Kochankowie w Sodomie, a także epicka opowieść o współżyciu trzech narodów na terenach wschodniej Polski Śmierć archiwariusza.

 Skrytykowano natomiast trzy z czterech pierwszych książek, wydanych w latach 1956 - 1957, mocno naznaczone tendencyjnością i schematyzmem socrealizmu: powieści Ziemia jest dla wszystkich i Ludzie z jamy oraz zbiór reportaży Nad dziwną rzeką Sambation. Kilka pozycji nie znalazło żadnego lub niewielki odzew w prasie literackiej. Była wśród nich wydana w 1961 roku powieść Na wyspie, a także wydawnictwa z lat 1968-1969: zbiór miniatur Dziewczyna z Sorrento, powieści Skojarzeni oraz Joanna i marynarz.

 Krytycy zwracali uwagę na humanizm prozy Segala zaznaczając, że problematykę moralną ukazuje z tolerancją i wyrozumiałością, a narratora jego prozy charakteryzuje serdeczny stosunek do ludzi. Pozytywnie oceniano liryzm wielu utworów, a także humor i subtelną ironię.

Recenzje utworów wydawanych w latach sześćdziesiątych (tzn. już dojrzalszych) dostrzegały zalety stylu pisarza, poetyckość oraz udaną stylizację językową niektórych opowieści. Wiele ciepłych słów padło pod adresem obrazków z życia żydowskiego miasteczka. Krytycy na ogół zgodnie uznawali Segala za utalentowanego realistę, dobrze oddającego szczegół obyczajowy. Wielokrotnie podkreślano, że walorem tego nurtu twórczości Segala jest autentyzm wypływający ze znajomości tematu. Dwóch recenzentów pozytywnie oceniło wykorzystanie walorów języka ludowego, a dla jednego opowieści żydowskie miały walor świadectwa o zagładzie żydowskiego świata.

Krytykowano natomiast schematyzm i tendencyjność wczesnych utworów, a także ich braki warsztatowe i przesadnie barokowy styl oraz nadmierny symbolizm proweniencji modernistycznej. Ponadto zarzucano wczesnym utworom Segala brak oryginalności stylistycznej, wzorowanie się na innych twórcach.

Krytykom nie podobał się nadmierny sentymentalizm obecny w wielu utworach pisarza i banalizowanie tematyki. Zwracano uwagą również na nadmierne moralizowanie i dosłowność, która spłyca aforystykę. Kilku recenzentów skrytykowało także biografizm twórczości Segala. Rozbieżne oceny wywołały również opowiadania o charakterze groteskowym.

Fot. archiwum rodzinne

Jak zauważył jeden z krytyków, polskojęzyczna twórczość Segala miała dużo większy oddźwięk w prasie polskiej niż jego twórczość żydowska w prasie jidysz. Recenzje prasy żydowskiej są przychylne. Krytycznie oceniono tylko część pierwszego zbioru wierszy Lider (wiersze socrealistyczne), podkreślając przy tym, że poematy poświęcone rodzinnej wsi są udane i ciekawe. Wierszom o tematyce współczesnej zarzucono schematyzm i uproszczoną frazeologię. Ale już drugi tom Cu majn najer hejm został uznany za dojrzalszy, język poety oceniono jako barwny, dostrzeżono liryzm i ślady talentu epickiego.

Oceniając pozytywnie pierwszy tom prozy jidysz Getraje libe, zarzucono pisarzowi nierówny poziom artystyczny. Obok pełnego ekspresji skrótu sytuacyjnego rażąca w tym tomie była nadmierna gadatliwość oraz schematyzm wielu fragmentów. Dobrze przyjęto natomiast Szejd-wegn zwracając uwagę na rozmaitość tematyczną zbioru, różnorodność rodzajów literackich i bogactwo środków wyrazu. Stwierdzono, że biografizm opowiadań z tego tomu ogranicza nieco perspektywę, chociaż jednocześnie przydaje tej prozie autentyczności. Z ciepłym przyjęciem spotkały się również dwa kolejne tomy Sztetl bajm Son oraz Der tejwl in sztetl. Podkreślono autentyzm opowieści o żydowskim miasteczku, ciepły stosunek autora do opisywanych postaci. Pochwalono również precyzję i ekonomię środków wyrazu wykorzystanych w trudnej formie literackiej, jaką są miniatury.

Recenzenci docenili liryzm i nastrojowość, a także emocjonalizm prozy Segala. Dostrzegli także jej uwrażliwienie na przeszłość, czemu towarzyszy ton melancholii i nostalgii. Ów ciemny ton prozy Segala, o którym pisał już Stanisław Wygodzki, ma swoje źródło w trudnym dzieciństwie pisarza, a także w tragicznym losie narodu żydowskiego. Wiele ciepłych słów napisano o humanizmie autora, dostrzegając w całej twórczości Segala wysiłek przekazania czytelnikowi wysokich norm etycznych.

Ciekawe, że w tych na ogół przychylnych wypowiedziach padają krytyczne uwagi na temat języka jidysz, jakim posługuje się pisarz. Winą za pewne niedociągnięcia czy niedbałość językową, a także kalkowanie idiomatyki polskiej, obarcza się dwujęzyczność twórcy, zaznaczając przy tym, że jego jidysz jest płynny i soczysty, a więc łatwo go będzie wzbogacić.

Segal wydał w Izraelu dwa tomy opowiadań Alejnkejt (Samotność) i Wu szmeterling szwebn (Gdzie motyle fruwają) i jeden zbiór poezji Gezegenung (Pożegnanie) w jidysz, a także powieść Mot haarchiwar (Śmierć archiwariusza) oraz dwa zbiory opowiadań Bet hakafe hamechuszaf (Zaczarowana kawiarnia) i Hahizdachut (Identyfikacja) w tłumaczeniu na hebrajski. Wszystkie te wydawnictwa spotkały się z dobrym przyjęciem krytyków izraelskich polsko-, jidysz- i hebrajskojęzycznych.

Pierwsze artykuły o Segalu pojawiły się w prasie izraelskiej tuż po jego przybyciu do Erec. Recenzent powieści Kochankowie w Sodomie, wydanej w 1966 roku w Polsce, podkreślił mistrzostwo stylu Segala i jego przywiązanie do tematyki sztetl, zaznaczając jednocześnie, że wizja Segala - pozostająca niewątpliwie pod wpływem komunistycznej rzeczywistości PRL - różni się nieco od tego, co zapamiętał krytyk, również pochodzący z Sanoka.

Segal w Austrii. Fot. archiwum rodzinne

Oceniając hebrajską wersję Śmierci archiwariusza zarzucono Segalowi przekłamania historyczne – wg recenzenta teza o braterstwie narodów jest do przyjęcia jedynie w "bloku wschodnim". Jednocześnie podkreślano jej walory literackie, gawędziarski styl i piękne opisy krajobrazów. Ponadto zwracano uwagę na związek tej prozy z żydowskimi legendami ludowymi, wskazując obecny w niej motyw wędrówki dusz. Dostrzeżono także zamiłowanie Segala do łączenia liryzmu z satyrą, niezwykłości z naturalizmem. Powieść ta jest według krytyków udana, postaci dobrze sportretowane psychologicznie.

Również w opowiadaniach z tomu Bet hakafe hamechuszaf (Zaczarowana kawiarnia) przeplatają się dwa światy - snu i jawy, a liryzm o smutnym zabarwieniu przenika się z ironią i satyrą. Krytycy bardzo wysoko ocenili oba hebrajskie przekłady prozy Segala.

Także tomy opublikowane w jidysz zostały dobrze ocenione. Zwrócono uwagę na przenikający tę prozę nastrój głębokiego smutku. Jeden z recenzentów nazwał Segala niezwykle mądrym pisarzem-ironistą, którego książki byłyby czytane przez  młodzież  izraelską z wielkim zainteresowaniem, gdyby ta potrafiła czytać w jidysz Twórczość Segala uznana została za jedno z najciekawszych zjawisk literackich ostatnich lat w Izraelu.

Krytycy odnotowują powracające w jego utworach wspomnienia dzieciństwa, żydowskiego sztetl, Polski, a także przejmującą samotność bohaterów tej prozy. Bagaż smutnych doświadczeń, które były udziałem pisarza, zaowocował mądrością, wyostrzoną wrażliwością na krzywdę, lecz mimo to jego twórczość przepaja pragnienie życia i miłość do świata. Recenzenci dostrzegli także liryzm oraz barwny język utworów Segala.

 

 Zdjęcia z archiwum rodzinnego pochodzą ze zbiorów Ity Segal, córki pisarza.

Serdecznie dziękujemy za udostępnienie fotografii.

Bibliografia:


    [1] AP w Rzeszowie, Oddz. w Sanoku: Zespół Archiwalny nr 7, Państwowe Gimnazjum i Liceum Męskie im. Królowej Zofii w Sanoku, sygn. 156, 157, katalogi okresowe.
    [2] Żadne z dostępnych opracowań nie podaje informacji, kiedy to nastąpiło.
    [3] Informację taką uzyskałam od znajomej pisarza p. Agaty Wojtery. Znajduje ona potwierdzenie w audycji wspomnieniowej Nasz przyjaciel Kalman, nagranej przez radiowych współpracowników pisarza. W rozmowie brali udział Ewa Bober, Krystyna Jarecka, Agata Wojterzanka i Feliks Netz. Audycję emitowano 1.IV.1991 roku w Katowicach.
    [4] 1946 rok jako data powrotu powtarza się we wszystkich znanych mi biografiach pisarza. W Księdze Ocalonych (Alfabetyczny Wykaz Żydów Polskich Ocalałych z II Wojny Światowej. Litera S. Lista nr 3. Warszawa, styczeń 1947) Kalman Segal i jego matka Ita zostali odnotowani w tomie sporządzonym w styczniu 1947 roku. Pewnym świadectwem pobytu w Polsce w 1946 roku mogą być fakty z biografii bohatera powieści Anopheles, zbieżne z biografią autora, a także wiersz pt. 1946.
    [5] Z relacji rodziny i przyjaciół pisarza wynika, że matka zmarła w Linzu.
    [6]  W Alfabetycznym wykazie Żydów Polskich... (j.w.) Segal figuruje jako zamieszkały w Sosnowcu (styczeń 1947). W podaniu do ZG ZLP o przyjęcie w poczet członków (sierpień 1951) jako adres zamieszkania pisarz podaje Chorzów, a w podaniu o przyjęcie w poczet członków rzeczywistych (grudzień 1952) - adres katowicki.
    [7] W korespondencji z katowickim oddziałem ZLP z 1952 roku Segal informuje, że pracuje jako urzędnik w Centralnej Spółdzielni Inwalidów w Katowicach.
    [8] Takie koleje losu wyłaniają się ze wspomnień przyjaciół z katowickiej rozgłośni radiowej. Informację, że od 1952 roku współpracuje z redakcją audycji oświatowych katowickiego radia, pisarz podaje w jednym z listów do ZG ZLP.
    [9] Maszynopis tej powieści jest w posiadaniu córek autora - Ity i Aleksandry Segal.
    [10] Jeden tom wierszy oraz dwa tomy opowiadań ukazały się po roku 1969 w Izraelu.
    [11] Jecjes Pojln [w:] Alejnkejt, Jerozolima 1977, s. 92-93.
    [12] O audycji radiowej Ewy Bober i Feliksa Netza Nasz przyjaciel Kalman zob. przypis 16.
[13] Pełen wykaz artykułów krytyczno-literackich na temat twórczości Segala zob.: Magdalena Ruta, Pomiędzy dwoma światami. O Kalmanie Segalu, Kraków 2003, s. 22-26 i 169-173.

Partnerzy projektu: